4f/2 (42835)

فرهنگ اخلاقي تربيتي معصومين

آزمندي

حضرت امير المومنين علي (ع) در پاسخ به پرسش كه :« كدام خواري بدتر است؟» فرمود: آزمندي دنيا.

توجه به روانشناسي انسان از اهميت فراواني برخوردار است. زيرا مي تواند در شناختن حقيقت و خواسته هاي آدمي، راهنماي خوبي باشد. در اين راستا وقتي به قرآن مجيد و سنت معصومين (ع) مي نگريم متوجه مي شويم كه اين توجه و عنايت صورت گرفته است. يعني كاملاً روحيه و وروانشناسي انسان مورد توجه قرار گرفته و بر اساس واقعيت و حقيقت روح و روان آدمي ارايه شده است. اين موضوع براي مكتبي كه داعيه همگاني و فراگير بودن را دارد و درصدد است كه راه هدايت صحيح را به جامعه بشريت نشان دهد مسئله اساسي است.

يكي از ويژگيهاي رواني انسان علاقه او به زياده طلبي و حركت به سوي ترقي بيشتر است. او در جايي آرام نمي گيرد و همين كه به نقطه اي رسيد دوباره حركت مي كند و به چيزي قانع نمي شود. به تعبيري مي توان گفت كه انسان به زندگي حرص مي ورزد، گويي انسان حريص آفريده شده است. براستي حرص كه در فارسي آن را آز مي نامند چيست؟حرص و آز صفتي پسنديده است يا نكوهيده؟ آيا هر انسان آزمند بايد مورد سرزنش قرار گيرد؟

اگر چنين است چرا خداوند خود انسان را حريص و آزمند آفريده است آن جا كه مي فرمايد: « همانا انسان حريص آفريده شده است ( معارج: 19).»

بنابراين انسان به همان ميزان كه عاقل آفريده شده حريص نيز آفريده شده است.

معناي آز

راغب اصفهاني ، حرص را علاقه و خواست شديد معنا مي كند.

وقتي به آيات قرآن مراجعه كنيم همين معنا را درمي يابيم:

اگر چه بر هدايت آنان حرص ورزي…

بر او دشوار است شما در رنج بيفتيد او بر هدايت شما حريص است…

و به يقين آنان را آزمندترين مردم زندگي خواهي يافت.

بنابراين حرص از نوع ميل و علاقه شديد است كه خداوند حكيم و مهربان در وجود آدمي قرار داده است. اصل اين صفت يك موهبت و بخشايش الهي است و نمي تواند ناپسند و بد باشد. حرص و آز مانند موتور روشني در نهاد انسان است كه او را از توقف باز مي دارد و نمي گذارد انسان آرام بگيرد. اين موهبت الهي سبب مي شود يك عطش سوزان و هميشگي در نهاد انسان روشن بماند.

علامه طباطبايي حرص و آز را فضيلت الهي مي داند و در اينباره مي نويسد:

« اين خود انسان است كه آن را (حرص را) از فضيلت خارج مي كند و بصورت رذيله درمي آورد. از نعمت بودن خارج ساخته و بصورت نقمت درمي آورد. در قرآن كريم مذمتي هم اگر شده از حرص منحرف شده است نه حرصي كه خدا در بشر قرار داده است.

انواع حرص و آز

حرص و آز را مي توان به دو گونه دانست:

١- حرص و آز پسنديده

انسان هاي خردمند همه گواهي مي دهند كه انسان خوب و پسنديده را مي فهمد و در مقابل، بد و ناپسند را نيز تشخيص مي دهد. قرآن كريم نيز به اين معنا اشاره دارد آنجا كه مي فرمايد:

« سپس پليدكاري و پرهيزكارياش را به آنها الهام كرد.»

ملاك و معناي تشخيص حرص پسنديده چيست؟ براي دانستن آن متعلق حرص و آز را بدانيم. اگر حرص و آز به چيزهاي خوب و پسنديده باشد خوب است. يعني داشتن علاقه شديد به خوبي ها خوب است. مقصود ما از حرص مثبت همين معنا است. حرص و آز مثبت نمونه هاي فراواني دارد ، مانند: نشان دادن تمايل شديد براي دست يابي به مراتب عالي انساني ، متوقف نشدن در يك نقطه ، راضي نشدن به هيچ مرحله اي از مراحل تكامل، علاقه شديد به دانش اندوزي و حرص ورزيدن در انجام كارهاي واجب.

در اين مقام چند جمله اي از سخنان بزرگان دين را مي آوريم. حضرت امير المومنين علي (ع) مي فرمايد:

« تو كه براي بدست آوردن آنچه رسيدنش به تو ضمانت شده است حرص مي زني، در انجام آنچه نيز بر تو واجب شده است حريص باش.»

امام صادق (ع) فرمود:

« مومن در دين خود نيرومند است… و در فهم دين، حريص.»

امام باقر (ع) فرموده است:

« هيچ حرصي مانند رقابت براي رسيدن به مراتب والاي انساني نيست.»

جالب است بدانيم خداوند عزيز و مهربان پيامبر را بخاطر حريص و آزمندي بودنش مي ستايد. بايد ديد حرص پيامبر گرامي اسلام از چه نوعي است و آن بزرگوار به چه چيزي حرص مي ورزد. آن چيست كه پيامبر را از آرام و قرار باز مي دارد؟

قرآن مجيد مي فرمايد:

« همانا براي شما، پيامبري از خودتان آمد كه بر او دشواراست شما در رنج بيفتيد. او به هدايت شما حريص و نسبت به مومنان دلسوز و مهربان است.»

هم چنين حضرت امير المومنين علي (ع) خود را از آزمندترين افراد معرفي مي كند ولي آزمندترين به چه چيزي؟ خطاب به ابوموسي اشعري مي فرمايد:

« پس بدان در امت اسلام هيچ كس همانند من وجود ندارد كه به وحدت امت محمد و به انس گرفتن آنان با همديگر از من آزمندتر باشد.»

بنابراين حرص به هدايت انسان ها، آزمندي براي برقراري عدالت، حرص براي رسيدن به مراتب عالي انساني، آزمندي در فهم دين، حرص در انجام تكاليف و حرص و آز در دانش اندوزي مصاديق روشن حرص مثبت و پسنديده است.

٢- حرص و آز ناپسند

حرص ورزيدن در امور دنيوي، كسب مال از هر راه ممكن، حرص ورزيدن در شهوت و گناهان همه از مصاديق حرص و آز ناپسند و نكوهيده است. بنابراين هنگاميكه از حضرت امير المومنين علي (ع) مي پرسند: كدام خواري و پستي بدتر است؟ حضرت در پاسخ مي فرمايد: حرص ورزيدن ناپسند است؟ حضرت در پاسخ نمي فرمايند:حرص ورزيدن ناپسند است. بلكه فرمود: حرص ورزيدن بر سر دنيا ناپسند است.

به عبارت ديگر حضرت نفرمود حرص بد است بلكه اشاره داشت كه حرص بر دنيا و امور غير شرعي و حرام سبب مي شود تا انسان به حق خود قانع نباشد و در نتيجه جور و ستم پيشه سازد.

در اينصورت وي به انساني خودخواه و بخيل تبديل مي شود كه كم كم از گردونه اسلام واقعي بيرون مي رود. گاهي ديده شده است انسانهايي در مقابل حق مي ايستند و با آن مبارزه مي كنند. يكي از دلايل چنين كاري، همين حرص ورزيدن بر دنيا و جاه و مقام مال و ثروت است. شهيد مطهري در پاسخ به اين پرسش كه چرا كوفيان به جنگ امام حسين رفتند؟ مي گويد:

« علت اينكه كوفيان در عين علاقه به امام حسين (ع) با او جنگيدند، يكي رعب و وحشت و ترس بود… و ديگر حرص و طمع به مال و جاه دنيا.

گلبانگ حديث

الف- دوري از حرص و آز

١- حضرت علي (ع) فرمود:

آزمندي از آتش سوزنده تر است.

٢- رسول الله فرمود:

از حرص دوري گزينيد، زيرا حرص و آز آدم را واداشت كه از درخت ممنوعه بخورد.

ب- تصوير آزمند و حريص

٣- امام باقر فرمود:

حكايت آزمند به دنيا، حكايت كرم ابريشم است. هر چند بيش تر بر خود مي تند، با بيرون آمدن از پيله، بيشتر فاصله مي گيرد تا آن كه سرانجام دق مرگ مي شود.

4- حضرت علي (ع) فرمود:

آزمند شرم و حيا ندارد.

5- حضرت علي (ع) فرمود:

آدم حريص همواره در رنج است.

ج- ره آورد حرص و آز

اين صفت، آثار زيان بار براي فرد و جامعه انساني در بر دارد. شايد بتوان گفت كه اين آثار زيان بار به فرد و جامعه انساني منحصر نمي شود و حتي مي تواند گريبان طبيعت، حيوانات و گياهان را بگيرد. جامعه اي كه گرفتار اين صفت ناپسند شود به تصرف بي رويه درعرصه هاي گوناگون دست خواهد زد.

در درجه اول آثار منفي و اين صفت متوجه انسان مي شود. آدم حريص گرفتار رنج و دردي است كه تنها با مرگ مي تواند از آن رهايي يابد. مانند: خواري، محروم شدن از آرامش و آسايش، قانع نشدن به حق خود و در نتيجه روي آوردن به جور و ستم براي رسيدن به اهداف ناميمون خويش.

1- رسول الله فرمود:

آدم حريص هميشه محروم است و افزون بر محروم بودن، در هر كاري كه مي كند نكوهيده است. چگونه محروم نباشد در حاليكه از بند خدا گريخته است.

2- امام علي (ع) فرمود:

آزمندي رنجي جاويدان است.

3- حضرت علي (ع) فرمود:

آزمندي جوانمردي را لكه دار مي كند.

4- امام علي (ع) فرمود:

آزمند بنده طمع هاست.

نمونه هاي رفتاري

1- نصيحت شيطان

پس از پايان يافتن توفان نوح، شيطان مي خواست با حضرت نوح سخن بگويد. گويند: حداوند به حضرت نوح وحي كرد: سخن شيطان را گوش كن. حضرت نوح به شيطان گفت: آنچه مي خواستي بگويي، بگو. شيطان گفت: تو را از چند خصلت نهي مي كنم. اول اينكه از كبر پرهيز كن، زيرا اول گناهي كه نسبت به خداوند شد همين بود. چون پروردگار مرا امر كرد براي پدرت آدم سجده كنم، اگر تكبر نمي كردم و سجده مي كردم مرا از عالم ملكوت بيرون نمي راندند.

دوم اينكه از حرص دوري گزين، زيرا خداوند تمام بهشت را براي پدرت آدم، مباح گردانيد. از يك درخت او را نهي كرد ولي حرص آدم را واداشت تا از آن درخت بخورد.

سوم اينكه هيچگاه ب زن بيگانه و نا محرم خلوت مكن مگر اينكه شخص ثالثي با شما باشد. اگر بدون شخص ثالث خلوت كني من در آنجا حاضر مي شوم و آن قدر وسوسه مي كنم تا به زنا وادارت كنم.

---